کالے کوکلے

کالے کوکلے

مشتاق عاجزؔ ہوراں نے پہلوں تاں اک لمی چُپ وٹی رکھی، مینوں لگدا اے اوہ سیپی وچ بنْدے موتی لئی بڑی ضروری سی۔ عمراں دا تجربہ تے ورتارا شعر نوں پکاندا اے؛ بھٹھی سمجھ لؤ۔ کَکھ پتان سَڑ بل جاندے نیں، اِٹ پکی ہو کے نکلدی اے، کچی سوچ دا اوہ کشتہ بن جاندا اے جیہڑا انسانیت دے باہر دِسدے زخماں تے پھوڑیاں دے نال نال اندر دیاں گُجھیاں پیڑاں تے سُدّیاں دا وی دارو ہو جاندا اے۔ سیپیاں دی چپ ٹُٹدی اے تے پھر موتی کھلر جاندے نیں۔ بابے ہوراں دے کچھ موتی ساڈے تائیں اپڑے نیں۔ اونہاں نے سن ۲۰۰۰ء وچ اردو شاعری ’’آئینے سے باہر‘‘ دے سرنانویں نال پیش کیتی،سن ۲۰۰۸ء وچ اردو غزلاں ’’الاپ‘‘ تے پھر سن ۲۰۱۱ء وچ اردو دوہے ’’سمپورن‘‘۔ سن ۲۰۱۶ء وچ بابے ہوراں دی پنجابی شاعری ’’پھلاہی‘‘ دے ناں نال سجناں تیکر اپڑ گئی۔ یار زندہ صحبت باقی۔ اللہ سوہنا بابے ہوراں نوں حیاتی دیوے تے سانوں ہور سچے موتی لبھدے رہن۔

پھلاہی تے پھلاہی دی جوہ، دونہاں دا رنگ ڈھنگ تے انگ سارا کچھ بس آپ اپنے ورگا اے۔ کتے ندی نالے، کتے ٹبے، کتے سوکا، کتے ڈوبا، کتے مٹی تے وٹے رلے ملے، کتے گھٹ ودھ، کتے واہند، کتے چراند، کتے بچڑیاں، کتے باراں، کتے بارانی، کتے چاہی، تے نال نہری وی؛ ایس جوہ وچ اکو تھاں تے کئی رنگ جمع ہو گئے نیں۔ سارے رنگ دھرتی دے، تے وچ پھلاہی دے نکے وڈے رُکھ؛ کنڈے وی تے بور وی۔ بور توں مینوں اوہ دوہا پھر یاد آ گیا: انبوا لاگا بور۔ مشتاق عاجز ہوری شعر کہندے نیں تے ایہ سارے رنگ ڈھنگ تے اینہاں دی رَسان شعراں دا رَس بن جاندی اے۔ اتوں پنجابی زبان دی سانجھ: چھاچھی توں پوٹھوہاری تے پوٹھوہاری توں ماجھی تیکر دیاں بولیاں وچ حرف، لفظ، ورتارے دی رنگا رنگی ہور وی سنھپ بن جاندی اے۔ رسماں رِیتاں دی مٹی وچ گنھیاں ہوئیاں لوک وَنْگیاں، انساناں دے رویے، سدھراں، چا، لاڈ، دکھڑے، ہاڑے تے ہَوڑے؛ زندگی دے کنے ای رنگ نیں، کنے ای سواد سَت نیں جنہاں دی دھپ چھاں تے کِنْ مِنْ وچ سدھراں وی پنگردیاں نیں تے دھُڑکو وی جمدے نیں، چاواں تے لاڈاں دے ہلارے وی ہوندے نیں تے دکھڑیاں تے ہاڑے وی۔ جیون جو ہوئیا!۔

مشتاق عاجز ہوری ایس جیون دے نال کھیہہ کے، دھرتی نال جُڑ کے، اپنے اندر دی گل کوئی لون مسالہ لائے بغیر اپنے قاری نال سانجھی کردے نیں تے پھر اوہ گل نری گل ای نہیں رہندی دھڑکناں تے ہنجواں تے ہاسیاں دی سانجھ بن جاندی اے۔ ایتھے بس نہیں! عاجز ہوراں نے شعر دیاں لوک صنفاں دا پلو نہیں چھڈیا۔ کدھرے ماہئے، کدھرے ٹپے، کدھرے گیت، کدھرے وَینْ؛ کدھرے سٹاں تے پھٹ تے کدھرے پھٹاں دے پھل پھلاہیاں وی بن جاندے نیں تے کنڈیارا وی تے پوہلی وی، اَک وی تے اَک سِنھ وی، دَبھ تے بَرُو، کانے تے نڑے؛ کچھ نِگَّر، کچھ پھوکلے! جے میں جینا اے، حیاتی دا پندھ کرنا اے تے ایہ سارا کچھ نال نال چلے گا۔ مٹھا مٹھا ہَپ تے کَوڑا کَوڑا تھُوہ نت نہیں چلدا، کدی چل وی جاندا اے۔

بابے ہوراں دی ’’سمپورن‘‘ آئی، تے میرے کولوں جو کچھ بن جُڑ سکیا، اپنے تھوڑے جیہے علم تے مطالعے دے لحاظ نال جو کچھ میں سمجھ سکیا، سجناں تیکر اپڑا دتا سی۔ کچھ ایسے طرح دا حساب ’’پھلاہی‘‘ نال وی کرنے آں۔ تنقیدی تے معاشرتی تے تہذیبی تے ثقافتی تے فنی تے فکری حوالیاں نال گل کرن والے بڑے بڑے سیانے لوکی پئے نیں۔ اپنا تے اوہ حساب اے: گنجی دا نہاونا کیہ تے نچوڑنا کیہ۔ ہاں، سبق پڑھن والی گل ضرور ہیگی اے۔

مشتاق عاجز ہوراں نے کتاب دی وَنڈ دو حصیاں وچ کیتی اے۔ پہلا حصہ ’’کندھاں دا پرچھانواں‘‘ اوہناں دے کہن مطابق ٹکسالی پنجابی اے تے دوجا ’’سوتر نی اٹی‘‘ چھاچھی پنجابی اے۔ دونہاں حصیاں دی لفظالی وچ چنگا بھلا فرق وی اے تے کچھ کچھ سانجھ وی اے؛ مُڈھ تاں اکو ای اے نا، تے گنیاں دا سواد وی اکو ای ! لمی نظم اکو ای اے: ’’سجرا پھٹ‘‘۔ ایس طرح دے پھٹ رہندے ای سجرے نیں۔ جوان پتر دی اچانک موت مشتاق عاجز ہوراں نوں بڈھا کر گئی۔ ایس پھٹ وچ اج وی اونیاں ای چبھکاں پیندیاں نیں، جنیاں پھٹ لگن ویلے پیندیاں سن۔ ٹیلیفون تے گل ہو رہی سی، کہن لگے: ’’ایہ اوہ نظم اے کئی ورھے ہو گئے لکھی نوں، میں کدھرے وی پڑھ کے سنا نہیں سکیا‘‘۔ میرا اوہ حساب بنیا، بھئی دوجیاں دے دکھ ویکھ کے اپنے دکھ چیتے آ جاندے نیں۔ میری گھر والی فوت ہو گئی تے میں کوئی چھ مہینے پچھوں نظم کہی: ’’ذرا سی بات‘‘۔ میں وی اوہ نظم کسے محفل وچ پڑھ کے نہیں سنا سکیا۔ دکھاں دی یاد وی تے دکھ دیندی اے! مینوں پک اے میرے طرح مشتاق عاجز ہوری وی اپنی نظم کلیاں بہہ کے کئی کئی واری پڑھدے ہون گے، تے نالے ... کچھ نہ پچھو!

میں کہندا ہاں: دکھ دا اظہار کر لینا وی غنیمت اے، نہیں تے بندہ اندروں اندر ساہ ساہ مردا رَہوے۔ ساہواں توں چیتے آئی، اک ہور نظم دا ذکر ضرور کراں گا: ’’کویلے چیتے‘‘۔ پتہ کدوں لگدا اے؟ ایہ ساہ؟ اکھے: ’’ساہ دا وساہ کوئی نہ!‘‘ ایہ ایڈے پولے پیریں نسدے جاندے نیں، پتہ ای نہیں لگن دیندے۔ دھولا جھاٹا ہو جاوے تاں وی گھٹ ای سوچ آندی اے۔ پھر ایہ ساہ اکھڑن لگ پیندے نیں، مشتاق عاجز گیت گا کے کیہ سناوے، اوہنوں تاں گل کردیاں ساہ چڑھدا اے۔ ساری عمر دی دوڑ، اوہ وی اڑکناں والی! ساہ نہ چڑھے تے ہور کیہ ہووے۔ اتوں ایہ چنتا وی ہووے بھئی، کیہ کچھ بیت گئی اے، کیہ کچھ کرنا سی، کیہ کچھ کرنا رہ گیا اے، چاء کیہدے سن، لبھیا کیہ اے، پچھے کیہ سی، اگے کیہ اے؟ یقین کرو، ساہ اتھل پتھل ہوون لگ پیندے نیں۔ دل، پھپھریاں، سینے تے سنگھ دیاں دوائیاں نال ساہ کچھ سوکھے ضرور ہو جاندے نیں پر جیون اوڈا ای اوکھا رہندا اے۔

ادھی راتی چکی جھوئی، سلھے دانے پائے .... کِنج پیہواں نی مائے

بڈھی بوڑی رن کچجی، نکلی مل دنداسہ .... بنیا اے جگ دا ہاسا

بڑیاں وَنْگیاں نیں! کلی کلی نظم تے گل کرنا ڈاہڈا اوکھا کم اے۔ ایہناں نظماں دا اسلوب، مزاج تے لفظالی صاف دسدیاں نیں ایہناں نوں کہن دا عرصہ بڑا لما اے۔ ویکھن پڑھن وچ ایہ نکیاں نکیاں نظماں اپنے اندر بڑے ڈوہنگے تے کھلارویں مضمون سمیٹی بیٹھیاں نیں۔ انتخاب؟ نہیں! اوکھا کم اے! کسے وی نظم نوں اَگولیا نہیں جا سکدا۔ ماں دے موضوع تے ساڈے شاعراں نیں بہت کچھ لکھیا اے۔ پروفیسر موہن سنگھ دی چونہہ سطراں دی نظم یاد آ گئی:

ماں ورگا گھن چھانواں بوٹا مینوں نظر نہ آئے

جس توں لے کے چھاں ادھاری رب نے سورگ بنائے

باقی کل جہان دے بوٹے جڑ سکیاں مرجھاندے

اے پر پھلاں دے مرجھایاں ایہ بوٹا سک جائے

انور مسعود ہوراں دی نظم ’’امبڑی‘‘ بھلا کس نوں یاد نہیں ہووے گی۔ میں اونہاں نوں کہیا: جی ایہ نظم، میں اُچی نہیں پڑھ سکدا۔ کہن لگے: میں آپ نہیں پڑھ سکدا تے۔ مشتاق عاجزؔ ہوراں دی نظم ’’ماں‘‘ دا سبھا اک وکھرے پکھ دا اے، ایہدے وچ ماں دی عظمت نمایاں اے۔ آخری دو تن شعر:

خالق، رازق، مالک رب نوں منیا میں

پر تو مینوں پالا گود کھڈایا اے

ہس ہس بخشیا میریاں سبھ تقصیراں نوں

پردہ پا کے عیباں تے صفتایا اے

لکھاں نیں احسان ترے میں عاجزؔ تے

مٹھیے مائے اک وی نہیں چتایا توں

نظم ’’کوک‘‘ وچ عشق دیاں ساریاں اَوکڑاں کوکدیاں پیاں نیں۔ اک صفحے دی ایک نظم دا کھلار سسی پنوں، سوہنی مہینوال، ہیر رانجھا ساریاں نوں ولھیٹ لیندا اے۔ آخری سطر: ’’جنگل، بیلے، کسی ... ویکھ مری بے وسی‘‘۔ سچ نہیں مردا، بھانویں جھوٹھ کنے کھیکھن کر لوے، ’’سچیاں دا سچ جیوندا رہندا‘‘۔ نظم ’’ہوڑاں‘‘ پڑھ کے مینوں ’’جگا جٹ‘‘ چیتے آ گیا۔ جدوں اوہ گھروں ٹریا تے اوہدی ماں نے بڑیاں متاں دتیاں:

بھادروں دا وٹ برا ... بنے اتے جٹ برا

ہٹی چو نہ چھیڑئیے کراڑ اوئے

رنڈی دے پتر نوں نہ چھیڑئیے

اوہ تاں کڈھدا اے پھٹ دیندی گالھ اوئے

مشتاق عاجزؔ ہوری اپنیاں نظماں وچ پنجاب دی اوسے رِیت نال جڑے ہوئے دِسدے نیں۔ گل اپنے زمانے تے اپنی دھرتی تے اپنی رہتل تے اپنیاں رسماں رِیتاں دی کردے نیں۔ ایس نظم دی خاص گل اس دی ردیف ’’نانہہ‘‘ (احتیاط! بچ کے! انج نہیں کرنا) اس نوں نواں رنگ دے گئی اے:

رن کپتی گل نہ پائیے پتر دے

دھی نوں عیبی بندے نال ویاہئے نانہہ

سکیاں ویراں لوکوں گھنڈ نہیں کڈھی دا

بابل ساہویں سر توں چنی لاہئے نانہہ

پوہ، مانہہ، مگھر پھگن چھانویں بہی دا نہیں

ہاڑ مہینے دھپے منجا ڈاہئے نانہہ

’’کاں‘‘ پنجابی زبان دی رومانی روایت وچ وی اک وڈی تے مضبوط علامت اے، تے نال ای بدخواہی دا استعارہ وی اے۔ کچھ اکھان نیں: ’’کانواں دے آکھیاں ڈھور نہیں مردے‘‘؛ ’’کاں رہندا وسوں وچ بھالدا اجاڑ اے‘‘۔ مشتاق عاجز ہوراں کاں نوں کھوہ موہ دی علامت بنا کے اجوکے ویلے نال جوڑ دتا اے۔ جتھے ہر کوئی اک دوجے دے ہتھ دی روٹی کھوہن دے چکر وچ پیا اے:

کانواں والے طور طریقے بندیاں سکھ لئے کیہ کرئیے

کیہڑا کیہڑا کاگ اڈائیے کیہدا کیہدا ڈھڈ بھرئیے

کاں تے ہتھوں کھوہندے سن، ایہ مونہوں وی کھوہ لیندے نیں

ست پلیاں وچ کجی روٹی سنگھ لیندے، ٹوہ لیندے نیں

سوچ رہیا واں یا تے کالے کاں دی منج مروڑ دیاں

یا پھر بھکھا رہنا سکھ لاں، روٹی کھانا چھوڑ دیاں

’’سجرا پھٹ‘‘ جیہڑا نت سجرا رہندا اے، اوس تے اسیں اک واری گل کر چکے آں، پر کئی واری پھر وی کیتی جاوے گی۔ مینوں لگدا اے ’’سنگی دا وچھوڑا‘‘ وی ایسے پھٹ نال رل گئی اے۔ غم دا حاصل کیہ اے؟ بابے ہوراں نے اندر ای اک ہور بڑی وڈی گل دسی اے، پلے بنھن والی جے:

اوہناں دے دل عاجزؔ بنجر ہوندے نہیں

جیہڑے لوکی اکھاں دے کھوہ جھوندے رہے

’’سورج دا نھیرا‘‘، ’’سفنا‘‘، ’’پیار دی جھگی‘‘ ایہ نظماں بڑیاں نازک نظماں نیں۔ ع: ’’انیسؔ ٹھیس نہ لگ جائے آبگینوں کو‘‘؛ ایہ گل سوچ کے میں چپ کر گیا آں، آپ ای پڑھ لینا۔ اک ہور بڑی نازک نظم اے ’’سولھواں سال‘‘، پہلوں انج لگدا اے، بابے ہوری مڑکے جوان ہو گئے نیں۔ اس نظم وچ مشتاق عاجز ہوری دوہری چال لے کے آئے نیں۔ ایس دا ویروا فن تے گل ہوئی تے کراں گا۔ نظم دا آخری شعر سن لؤ:

عمر دا سولھواں سال ہنڈا کے ککھ نہیں رہندا پلے

اشکے اشکے سولھویں سالا، واہ وا، بلے، بلے

سولھواں سال ہے ای بڑا ظالم سماں! مینوں بابے ہوراں دا اوہ دوہا پھر چیتے آ گیا:

ماتھے بندیا آن سجاؤ مانگ بھرو سیندور

جھولا آن جھلاؤ متوا، امبوا لاگا بور

’’پکھی واس دا گیت‘‘ مینوں اوس پورے طبقے دا ہاڑا لگدا اے جہنوں گھٹے مٹی وچ گھیر کے اگے پچھے کندھاں کھڑیاں کر دتیاں گئیاں ہون۔ اوہ منگ پن کے خمیریاں پتیریاں نال وی ڈھڈ دا کھوہ بھر لوے تے غنیمت اے۔ ’’گیت‘‘، ’’تماشا‘‘، ’’جگنی‘‘؛ اینہاں نظماں وچ مشتاق عاجز ہوری سوچ دا دوجا اَنگ لے کے آئے نیں۔ جیون دی بھٹھی وچ بھجے ہوئے کنک دے، مکئی دے، چھولیاں دے دانے رلے ملے تے نال گڑ دی وَڈی ساری روڑی؛ اس دا اپنا ای سواد ہوندا اے۔ ہے نا!

منڈیاں تے کڑیاں نوں مت کاہنوں لاندا ایں

کاہنوں لہو ساڑدا تے مغز کھپاندا ایں

کدوں کوئی سندا اے عاجزاؔ ملنگ دی

گوری چٹی وینی وچ ونگ سوہے رنگ دی

توں نہیں بھکھی، بھکھی کل خدائی اے

بھکھی خلقت میلہ ویکھن آئی اے

بھکھ دی اڑئیے مچی ہوئی دہائی اے

ایہ کہانی گھر گھر دی! بیجو باندری

دنیا دکھ پئی جردی! بیجو باندری

چک لے اپنی گھگری میرے پچھے آ

ایہ بھکھیاں دی نگری ایتھوں پھٹاں کھا

رب دیوے گا، بندیاں ول نہ ہتھ ودھا

ہو کے رہ اس در دی! بیجو باندری

پھر نہیں بازی ہردی! بیجو باندری

بولی ... پنجابی لوک شاعری وچ انج پنگری اے جیویں کھمباں پنگردیاں نیں۔ اک خاص چال، سر، لے وچ اک اکلی سطر تے اک مکمل مضمون! انور مسعود ہوراں نیں اک واری کہیا سی: ’’اردو والوں کو چاہئے کہ اس صنف کو اپنا لیں‘‘۔ پنجاب دی مٹی وچ گنھی ہوئی ایس صنف دا رَس وی ایسے مٹی وچ اے، تے ایہدا مزاج وی مٹی ورگا اے۔ ذرا کرڑا ہتھ لگ جائے تے کھمب طرح ایہ وی مٹی ہو جاندی اے۔ مشتاق عاجز ہوراں دیاں کچھ طبع زاد بولیاں نقل کر رہیا آں:

اگ لائیں نہ کلیجے ساڈے ... نی بلھیاں تے سک مل کے

لہو سدھراں دا ڈلھ ڈلھ پیندا ... نی مہندی والے ہتھ کج لے

اکھ بھر کے ماہی نے مینوں تکیا ... تے گھر دا میں راہ بھل گئی

گت پٹ لؤ بے بے میری ... جے بھابو کتوں گل سن لئی

گھر آئے نیں پروہنے تیرے پنڈ دے ... تے ویہڑے ساڈے لو لگ گئی

اینا گھٹ کے نہ پھر گٹ میرا ... وے چناں میری ونگ ٹٹ جاؤ

بابے ہوراں دیاں بولیاں دا حق بنْدا اے اینہاں تے کھلی ڈلھی گل کیتی جاوے، پر ایس ویلے ساڈے سامنے ’’پھلاہی‘‘ اے۔ بولیاں بارے پھر کدھرے سہی۔اپنی ۲۰۱۴ء دی کہی ہوئی اک بولی بابے ہوراں دی نذر:

میری گندل ورگی وینی ... ویکھیں وے کتے توڑ نہ دئیں

جگنی وی ایسے مٹی چوں پنگری اے، فرق ایناں ای اے جناں کھمب تے کھبل دا فرق ہوندا اے۔ کھبل گھاء اک تھاں اگدا اے تے اگے جڑاں کڈھی جاندا اے، نویں بوٹے بنائی جاندا اے۔ ایسے طرح جگنی دیاں کئی چالاں نیں؛ ہر بند دا اپنا مضمون وی ہو سکدا اے، مضمون دے نال نال جگنی دا مزاج وی بدلدا رہندا اے۔

ایہ جگنی تَسیاں بالاں دی

ریتاں وچ رُلدے لعلاں دی

ایہ جگنی لاٹ مشالاں دی

ایہ جگنی نھیرے ٹالدی اے

ایہ لہو دے دیوے بالدی اے

روایت مشہور اے جدوں حضرت یوسف علیہ السلام نوں بازار وچ پیش کیتا گیا تے اک بڈھڑی مائی نے سوتر دی اٹی مل لایا سی۔ دوجے حوالے نال ایس دنیا دی ساری حیاتی دا مل سوتر دی اک اٹی اے۔ کوئی اوس اک اٹی جنی کمائی وی کر لے جاوے تے ایہ وی بڑی وڈی گل اے۔ پنجاب دے وسیب وچ کپاہ، پھٹی، چگنا، چھنڈنا، ویلنا، پنجنا، کتنا، چرخہ، ترنجن، پونیاں، تنداں، چھلیاں، اٹیاں، تانیاں ایس حیاتی دے آہر وی نہیں؛ تے اخروی حیاتی دی تیاری دیاں علامتاں وی۔ چرخے دی گھوک، وچھوڑے دی ہوک، ساہ دی پھوک رومان دی رِیت روایت دا ناں وی اے۔ مشتاق عاجز ہوری اپنی گل شروع ایتھوں کردے نیں:

سوں گئی چرخہ کتن والی، گھوکر ہوئی بند

گنجھل گنجھل سوتر ہویا، ایہ جہی ترٹی تند

پچھی نے وچ گوہڑیاں پیاں، نلیاں وٹے کون

دس نی مائے سدھراں والی پونی کتے کون

دھاگے، تند تے ڈور توں ٹردی گل اُنّ دی رسی تیکر اپڑدی اے تے بابے ہوریں اپنے قاری نوں بنھ کے سقہ آباد، فتح جنگ، میاں والی، جتیال، قطبال دیاں ساریاں جوہاں وچ نال دھروئی پھردے نیں۔ رسی آخر کار اودوں کھلدی اے جدوں چھیکڑلا ساہ نکل جاندا اے ۔ نظم ’’رسی‘‘ وچوں ونْگی لین دا خیال سی؛ پر، لگدا اے ایس نظم نوں پورا پڑھنا پئے گا۔ میں پڑھنا آں، تسی سنو:

منی وینا بھیڈ، جت لاہی وینا لیلے نی

کتی وینا رسی، گھانی گھتی وینا ویلے نی

ڈھیرنا بھنوائی وینا، رسی وٹی وینا وے

پیرے پیرے ساہے والا پینڈا گھٹی وینا وے

وٹی ہوئی رسی پیا ڈھیرنے تے ولنا

ہولے ہولے عمراں نا دیہوں پیا ڈھلنا

ایہا تلیہارے نی، تے نتھ ایسے رسی نی

بھارواں نے گل پئی، رسی بے وسی نی

ایہا گلدانویں نی، تے ایہا رسی ڈھنگے نی

وچھی سقہ وانداں نی، تے بھانویں فتح جنگے نی

وَیہڑا میاں والے نا، تے بھانویں جتیالاں نا

داند بھانوں قطبے، تے بھانویں قطبالاں نا

بھانویں کوئی میلے نے میدان پیا سجنا

بھانویں مٹھا ٹُرنا، تے بھانویں چنگا بھجنا

بھانویں گل گانیاں، تے بھانویں پئیاں ٹلیاں

رسیاں نیں، بھارواں نے گلے نال ولیاں

جیہڑے پاسے دل کرے، سائیں رہوے موڑنا

بھارواں نی رسی، سائیں ہتھوں نہیں چھوڑنا

مک وینا پینڈا، جدوں راہ مک وینے وُن

رسی کھل وینی، جدوں ساہ مک وینے وُن

نظماں ’’دنیا‘‘ تے ’’بدل‘‘ دا مرکزی خیال ایس نظم ’’رسی‘‘ نال رلدا ملدا اے پر علامتاں تے اونہاں دی معنویت اپنا وکھرا رنگ وکھاندی اے۔ کہیا جا سکدا اے بھئی بابے ہوراں دا صوفیانہ مزاج دنیا دی بے ثباتی دے بیان وچ کھل سامنے آیا اے۔ وچ وچ کدھرے شوخ تے چنچل جذبیاں دا ویروا عاجز ہوراں دے قاری نوں یک رنگی توں اَکن نہیں دیندا؛ میں نظم ’’ونگاں‘‘ دی گل کر رہیا آں۔ 

ونگاں نے چھنکارے وچوں، ڈلھ ڈلھ پینے ہاسے

سوچاں تے فکراں وچ کڑیو، ونگاں دین دلاسے

ونگاں باہجوں وینیاں لگنیاں، ہجر وچھوڑے ڈنگیاں

کچ نیاں ونگاں چنگیاں

ایہ گل مانہہ ونگیاری دسی، ونگیارے سمجھائی

ونگاں نانہہ چھنکاویں کڑیے، ہر ویلے ہر جائی

نہیں تاں بدنانویں نی سولی ساہواں رہسن ٹنگیاں

کچ نیاں ونگاں چنگیاں

نظم ’’سدھر‘‘ وچ بابے ہوری اک واری پھر جوگی بن جاندے نیں تے اونہاں دی ونجھلی چوں نکلی تان بڑی دور تیکر جاندی اے۔ ایتھے گھگی دی علامت سمجھن نالوں بہتی محسوس کرن والی لگدی اے: 

وَت کوئی نکھڑن دشمن سَجن

گھگیاں حال حوالے دَسن

وَت یعقوب آں اکھیاں لبھن

وَت یوسف نا چولا آوے

شالا وچھڑا ڈھولا آوے

’’جھوٹا‘‘ سرنانویں دی نظم پڑھ کے اگے چلئے۔

کھلا ویہڑا، وچ دھریکاں، پایا چیچ مکوڑا

ساریاں اس نا جھوٹا گھدا، کیں بہوں کیں تھوڑا

جو تھوڑے تے صابر شاکر، اس تے مالک راضی

لمیاں حرصاں والا جھگڑا، آپ نبیڑے قاضی

جیویں میں پہلوں کہیا سی، بابے ہوراں دیاں نکیاں نکیاں نظماں اصل وچ بڑیاں ڈوہنگیاں نیں، تے سٹ وی ڈوہنگی تھاں جا کے ماردیاں نیں۔ اک اک نظم دا بیان میری گل نوں بہت لما کر دیوے گا۔ اسیں گل ’’ونگاں‘‘ دی کر رہے ساں۔ ایسے انگ دی نظم ’’کلو شبکا‘‘ (یعنی کِکلی) وچ میل ملاپ، پریم پریت، سدھراں چاواں دی گل جوان جذبیاں نوں اناردانے دی رعایت نال بہت نازک بنا جاندی اے:

اگلے دیہاڑے ٹری گھروں گھڑا چا کے

کوئی گل کیتی اس پچھے پچھے آ کے

ناں مینڈھا گھینیاں اوہ ذرا بی نہ جھکا

کلوشبکا

کلو شبکا، انار دانہ پھکا

باجرے نا سٹا، ادھا کچا، ادھا پکا

’’چینجک دمہ‘‘، ’’پنج گیٹ‘‘ تے ’’چھپن چھوت‘‘ اج دے دکھیار زمانے وچ بڑی قیمتی شاعری دے نمونے نیں۔ ایہناں نظماں وچ مشتاق عاجز ہوری، جتھے اپنے بیتے ہوئے رنگلے ویلیاں نوں پورے ویروے نال تازہ کردے نیں اوتھے اپنے قاری نوں وی اپنے جذبیاں دی خوشبو وچ نہوا دیندنے نیں۔ 

’’کوکلے‘‘ چھیاں کلیاں دی نظم پڑھ کے مینوں انج لگا میں پھر دساں باراں سالاں دا ہو گیا آں، مینہ ورھدا اے پیا تے اسیں منڈے کھنڈے رل کے کوکلے (چیچو چیچ گنڈیریاں) کھیڈ رہے آں۔ اوہ کھیڈاں ہن کتھوں! کچیاں کوٹھیاں دیاں کندھاں نہ رہیاں، نہ دھپے تھپیاں مینہ وچ بھِجدیاں تھاپیاں تے گھورے۔ جیون دا منہ مہاندرا اینا بدل گیا اے بھئی اوہ سنگ ساتھ وی بس کدھرے کدھرے ای رہ گئے نیں۔ آؤ نظم پڑھئے تے ویکھئے بابے ہوری کوکلیاں دے نال قاری نوں کتھے لے جاندے نیں:

ہکا کھیڈ سکھلی جاتی

کوکلے کھیڈے نال حیاتی

کولیاں نال پرائیاں کدھاں

کل بی کالیاں کرنا رہئیاں

اج بی چٹیاں ورقیاں اتے

کالے کوکلے پانا پئیاں

بابے ہوری اگے ٹرن ای نہیں دیندے۔ ’’مٹھا میوہ‘‘ تے ’’ہٹی‘‘؛ احساس والے مقناطیس دے دونویں قطب سمجھ لؤ۔ اک دوجے دے الٹ، پر کھچ وی اک دوجے لئی۔ بندہ ’’ڈوہنگیاں سوچاں‘‘ وچ نہ پوے، ایہ نہیں ہو سکدا۔ تے پھر’’ اندرے نا چور‘‘ وی لکن لئی تھاں لبھدا اے پر پھڑیا جاندا اے۔ رب سائیں دا ڈنگر مال والا فرمان سچا اے نا، اوہ تے سچا رہے گا ای!

کالے کم کرتوت نہ چھوڑے، چٹی ہو گئی داڑھی

ہن عملاں نی کالی کٹوی، ٹھڈے چلھے چاہڑی

کس ہڈاں وچ دھس گئی، تاں میں سُنڈھ ملٹھی کاڑھی

بانگاں دیویں توں پنج وقتی، بھج بھج وڑیں مسیتی

ہک نماز قضا نہ کیتی، ہک نہ ڈھڈوں نیتی

باہروں توں چٹ کاپڑ، توہنڈے اندر وڑی پلیتی

نظم ’’پیکا‘‘ وچ اک نویکلی تے بڑی ڈاہڈی پیڑ اے۔ پیو سر تے نہ رہوے تے وڈا بھرا پیو دی تھاں سمجھیا جاندا اے۔ تے جے اوہ اپنے آپ نوں ایس منصب دا اہل ثابت نہ کر سکے تے دھیاں دھیانیاں دے ساہواں نال مچدے بھانبڑ! توبہ! پتھر وی پنگھر جاندے نیں۔ میں ایس نظم تے اس توں وَدھ کچھ کہن جوگا نہیں۔ ’’دھیاں نی ما‘‘ ایدھے نالوں وی وڈا دکھ اے۔ کیہڑی ماں نوں پتر کھڈان دی سک نہیں ہوندی، بھلا! بندے نوں کچھ سوچنا چاہی دا اے۔ اندر دی گل دساں، ایہ نظماں مینوں ہڈ بیتیاں لگدیاں نیں، رب دیاں رب جانے یا پھر جس دے سر ورھی ہووے اوہ جانے؛ ایہ ’’ریٹی رونا‘‘ انج ای سمجھو۔ نظم ’’گھانی‘‘ توں پتہ لگدا اے، ایہ کہانی پوری حیاتی دے نال چلے گی۔ حیاتی مک گئی تے ساریاں کہانیاں مک گئیاں، جانو۔ گل پھر اوتھے ای آ جاندی اے:

پینڈا مک وینا، جدوں راہ مک وینے وُن

رسی کھل وینی، جدوں ساہ مک وینے وُن

پھر وی، اک امید جیہی رہندی ضرور اے۔ آس امید، سہارے، ایمان تے کردار دی اہمیت؛ بابے ہوری اپنے تجربیاں دا نچوڑ نظم ’’جینا سکھو‘‘ وچ دس گئے نیں۔ خبرے کس دی سوچ، کس دا احساس کیہڑے ویلے کس گل تے جاگ پوے۔ ایس لئی کہندے نیں بھئی ڈلھیاں بیراں دا کچھ نہیں گیا۔پر، جے بیری وڈھ دتی جاوے تے پھر؟ بابے ہوری ڈوہنگیاں پیڑاں دا بیان اینے سچج نال کر جاندے نیں، بھئی پڑھن سنن والے دے دل وچ چبھک تے پیندی اے پر، مونہوں آہ نہیں واہ نکلدی اے۔

ویہہ ورھیاں وچ کیڑ نہ گھدی تدھ مینڈھی

پڑھ پڑھ نفل نمازاں عمر گزار گئیاں

گلاں وچ، سنھوں نیاں چھلاں، گھیر گھدا

مانہہ گھِن ڈُبیاں تینڈی بیڑی تار گئیاں

ست سمندر پار وسینیا، بے خبرا!

مینڈھیاں چیکاں ست اسمانوں پار گئیاں

کفنی پا کے پیو نے ویہڑیوں وَیساں میں

ڈولی پے کے کُڑیاں سوہرے گھار گئیاں

مشتاق عاجزؔ ہوراں نے؛ جیویں میں پہلوں عرض کیتا اے؛ دھرتی نال جڑ کے شاعری کیتی اے، اپنے آل دوالے دی ساری مینہ کنی، بدل، مٹی، چکڑ، ریتا، دھُدل، ہنیری،ٹھنڈیاں سیت ہواواں تے لوواں نال کھیڈے نیں؛ امیری فقیری، سانجھاں تے روسے، سارا کچھ اپنی جان تے جھلیا اے۔ تے پھر ایسے مٹی دی مہک نال گنھے ہوئے لہجے وچ، لوک صنفاں راہیں اپنے قاری تیکر اپڑایا اے۔ کچھ ونْگیاں ویکھو:

بازار وکینا گھیو وے

سکا ساک امبڑی تے پیو وے

کر گھن خدمت بہوں، پچھتاسیں وَت ماہیا

وین کریسیں، اکھیوں چوسی آ رَت ماہیا

پھل پئے کھڑنے ویہڑے

ہونے عملاں نال نبیڑے

نکا جیہا موہڑا، موہڑے وگنے ہل ماہیا

حکم الٰہی، پاک نبی نی گل ماہیا

گل سونے نی گانی

شالا مانیں پاک جوانی

گھڑ سنیاریا، مینڈھا چوڑا، پاسے نا

صدقہ کر ماہیا، مٹھا بول دلاسے نا

بہوں کَوڑ نہ کیتا کر

دشمن دار چنا، گھٹ صبرے نے پیتا کر

مجھ ساوا گھا کھاسی

چنگیاں نیتاں نا، مل آپ خدا پاسی

کجھ بوٹے لا ساوے

دلوں دعا دیوے، جیہڑا ایہناں نا پھل کھاوے

پے سکنے ٹانڈے نیں

سیتی چ بھج ویسن، بندے مٹی نے بھانڈے نیں

فارسی ہووے، بھانویں اردو، بھانویں پنجابی؛ غزل دا مزاج دوجیاں صنفاں توں وکھرا ہوندا اے۔ بابے ہوراں دیاں غزلاں تے تفصیلی گل پھر کدھرے کراں گے۔ تبرک دے طور تے کچھ شعر پیش کر کے اپنے مطالعے دے دوجے حصے ولے ودھنے آں۔

گھر گھر نوراں جم پئی عاجزؔ 

گلی گلی پئے رُلنے دُلے

چکی دانے دلنی رہسی

پُڑ کیہ جانن نکے ٹھُلھے

کیہ مینڈھے نال کیتی لوکاں

نہ کیں پچھی، نہ میں دسی

کانواں مانیاں رج رج موجاں

گھگی ونج کڑکی پھسی

اتوں ساد مرادے لوک

اندروں پورے چونا گچ

ایتھے وِکنے ہکا بھا

موتی، ہیرے، پھیکڑ، کچ

مٹھی نظری جے کوئی تکے

اس نیاں گلاں بی مَٹھیائیاں

ساہواں وچ رب رہنا یار

اللہ اللہ بول تے سہی

سچ وکینا اچے بھا

سُچا سودا تول تے سہی

مشتاق عاجزؔ ہوراں دی کتاب ’’پھلاہی‘‘ دی شاعری دے مضموناں بارے میں جنی جوگا ہے ساں، گل کیتی اے۔ میرا ایہ خیال ہور پکا ہو گیا اے پئی پھلاہیاں دی ایس جُوہ وچ جس طرح دھرتی دے کئی رنگ نیں، کتے رکڑ، کتے میرا، کتے بارانی، کتے چاہی؛ اوسے طرح چھچھ تے اگے پچھے دی تہذیب وی رنگ رنگیلی اے۔ بابے ہوراں نے دھرتی دے سارے رنگاں تے رُتاں نوں وی سہانیا، پچھانیا اے؛ تے لوکاں نوں وی، تے اپنے آپ نوں وی۔ اپنے آپ نوں سہان پچھان لینا ای سب توں وڈا سچ اے۔

کندھاں دے پرچھانویں تے رکھاں دے پرچھانویں وچ بڑا فرق ہوندا اے۔ گل جدوں سوتر دی اٹی تے آ جاوے تے ایہدا مطلب اے شاعر نے ویلے دیاں طناباں کھچ کے، تے اپنی تاریخی، تہذیبی، فکری ورثے وچ کھُب کے شعر کہے نیں۔ سجناں دا کہنا سر متھے تے، مینوں ایہناں دونہاں حصیاں وچ فرق محسوس ہوئیا اے۔ بابے ہوراں اردو شاعری وی کیتی؛ غزل نظم دوہے؛ جس طرح دا فن کار شاعر اردو شعراں وچوں جھاکدا اے، اوسے طرح دا فن کار شاعر ایہناں دی پنجابی شاعری وچ وی دِسدا اے۔ اِک فائدہ ایتھے بابے ہوراں لیا اے تے سوہنا لیا اے۔ ماں بولی نوں ماں بولی کہندے ای ایس لئی نیں بھئی ایہ ماں دے دُدھ راہیں ساڈی ذات دا مڈھ بنھدی اے تے پھر جاندے ساہ تیکر نال رہندی اے۔ ماں پیو توں اسیں نرا دُدھ روٹی نہیں لیندے، اونہاں دی بھرویں زندگی دا رس وی ساڈی شخصیت دا حصہ بن جاندا اے۔ مثل مشہور اے: ’’ماں پر پیت، پتا پر گھوڑا، بہتا نہیں تو تھوڑا تھوڑا‘‘۔ دھرتی ماں نال ساڈا جوڑ میل وی تے ساڈے ماں پیو دے راہیں بنْدا اے نا۔ مشتاق عاجزؔ ہوراں نے زندگی طرح شاعری وچ وی بڑیاں فنکاریاں کیتیاں نیں۔ اک نظر فنی تے لسانی تے شعری سچج تے وی پا لئی جاوے۔ تہذیبی ورثے توں اگے ودھ کے ایہ تے بابے ہوراں دا اپنا ہنر اے نا۔

مشتاق عاجزؔ ہوراں نے رومانی داستاناں دی روایت نوں سب توں پہلوں اپنا موضوع بنایا اے، تے رومان دی ایسے رِیت نوں نبھاندیاں ہویاں اپنے لئی تانیث دا صیغہ پسند کیتا اے۔ ’’کوک‘‘ دی قافیہ بندی دا سواد سونے تے سہاگا اے:

تھل مارو دفناویں مینوں

میں پنوں دی سسی

عشق چنھاں وچ ڈوب کے ماریں

میں مہینوال دی تسی

کھیڑیاں نال نہ ٹوریں ربا

پا رسماں دی رسی

جھلی کر کے رول نہ دیویں

جنگل، بیلے، کسی

واہی بیجی تے حیاتی کرن دے تجربے نری نصیحت بن جان تے پڑھن سنن والا اَک جاندا اے۔ پر جے واہی وان دے ہتھ وچ ہنر دا چابک ہووے تے لفظ اوہدے اگے اگے انج ٹر پیندے نیں، جیویں پنجالی وچ ڈھگے۔ قافیاں تے ردیفاں دی بندش تے شعر وچ کھب کے ورتن دا ڈھنگ ویکھو:

وتر آن تو پہلاں، زمیاں واہئے نانہہ

کنکاں چھولیاں نال، مکئیاں راہیے نانہہ

سکیاں ویراں کولوں، گھنڈ نہیں کڈھی دا

بابل ساہویں، سر توں چنی لاہئے نانہہ

پھٹ پرانے ہو کے، سک وی جاندے نیں

سجرے پھٹ توں، کدی کھرینڈا لاہئے نانہہ

بابے ہوراں دی چابک دستی دیاں مثالاں کنیاں ای نظماں غزلاں وچ بھرواں لطف دے جاندیاں نیں۔ نظم ’’کویلے چیتے‘‘ ٹپے دی قسم ڈیوڑھ دا اک بہت ودھیا نمونہ تے مضمون آفرینی ویکھو ذرا:

ادھی راتی چکی چھوئی، سلھے دانے پائے

کنج پیہواں نی مائے

دنے باتی تیل نہ پایا، ستی چڑھ پڑچھتی

راتیں بلی نہ بتی

اولاد دے چا، لاڈ پورے نہ ہون دا دکھڑا نظم ’’سجرا پھٹ‘‘ جیویں دل نوں مُٹھ بھر لیندی اے:

تینوں یاراں مہندی لانی سی

ساڈے ویہڑے واجے وجنے سن

تینوں ویراں گانا بنھنا سی

تیرے سر تے سہرے سجنے سن

تینوں پھپیاں جوڑا لانا سی

گل ہار پھلاں دے پانے سن

اجے رل کے مُنڈیاں کڑیاں نے

تیرے گانے سہرے گانے سن

نچ نچ کے بھین نمانی نے

ہجے واگ پھڑائی لینی سی

گا گا کے ڈوماں ڈومنیاں

گھر آن ودھائی لینی سی

کسے مامے چاچے ماسی نے

تینوں لاڑا بنیا تکیا نانہہ

کسے آس دا بوٹا پھلیا نہیں

کوئی ریجھاں دا پھل پکیا نانہہ

میرا یقین اے بھئی کسے وی تہذیب، ثقافت دا مڈھ بنھن وچ دو چیزاں دا کردار مڈھلا ہوندا اے: اک مذہب تے دوجی دھرتی۔ زبان دی سانجھ دھرتی وچوں اُگدی اے۔ ایس لئی روشن دل تے روشن دماغ والے قلمکار (خاص طور تے شاعر) دی لفظالی ایہناں تناں چیزاں دے آل دوالے گھمدی اے۔ تناں وچوں اک رشتہ وی ماڑا پے جاوے تے شعر چس نہیں دیندا۔ دوجے پاسے، ویلے دے نال نال حیاتی دے سفر وچ آندیاں تیزیاں اپنی تھاں وا ورولے بنْدے جاندیاں نیں، تے پھر ایہناں تناں بنیادی قدراں وچ بھن تروڑ ہون لگ پیندی اے۔ قلمکار دا وِہار تے ہوندا ای لفظاں راہیں اے یعنی زبان۔ زبان کسے وی تہذیب دا عطر ہوندی اے جہدے وچ پوری ثقافت مہکدی اے۔ ایہ پورنے، اکھر تے شبد جنہاں نوں مشتاق عاجز ہوراں نے ’’کالے کوکلے‘‘ دا علامتی ناں دتا اے، اکلے شاعر دے ای نہیں اس دی پوری رہتل، رسماں، ریتاں تے حیاتی دے ون سونے رنگاں دے ونجارے ہوندے نیں۔ کسے تہذیب دے مٹھیاں پے جان دا پہلا مطلب ہوندا اے، لوکائی دا زبان نال رشتہ کمزور ہو رہیا اے۔

اک سیانا شاعر شاعری دے نال نال اکھراں تے شبداں دے ورثے نوں وی بنھ جوڑ کے سنبھالدا جاندا اے۔ ایہ سنبھال جنے سلیقے نال شعر وچ ہوسکدی اے شاید نثر وچ نہ ہو سکے۔ کیوں؟ جے شعر دی لذت قاری نوں کئی کئی شعر، پوریاں پوریاں غزلاں تے نظماں زبانی یاد کرا دیندی اے، نثر نوں ایس طرح بہر حال یاد نہیں رکھیا جا سکدا۔ مشتاق عاجز ہوراں نے ثقافت دے ایس عطر نوں اپنی شاعری وچ پوری طرح سنبھالن دا سربندھ کیتا اے تے اوہدے وچ کامیاب وی رہے نیں۔ خاص طور تے کتاب دا دوجا حصہ ’’سوتر نی اٹی‘‘ ایس ورثے دا امین دِسدا اے۔ ایس حصے دیاں پہلیاں چار پنج نظماں (پونی کتے کون، دنیا، رسی، بدل، ونگاں) ساریاں دیاں ساریاں عطر دیاں شیشیاں نیں۔ نظم ’’ونگاں‘‘ پڑھدیاں انج لگدا اے، بندے دے ساہ وی چھنکنْ لگ پیندے نیں۔ ساری نظم ای پڑھن جوگی اے۔ ایہ نظم پڑھ کے مینوں بہت پہلوں دا سنیا ہوئیا کسے دا شعر یاد آ گیا، پیش کر دیندا آں:

ساجن کی یادیں بھی کیسے کیسے وقت پہ آ جاتی ہیں

گوری آٹا گوندھن لاگی، نون ملانا بھول گئی تھی

’’یاداں تے فریاداں‘‘ وچ مشتاق عاجز ہوری کہندے نیں:

نگدی تے دل شکری کھاہدی، پیتے گھول پتاسے

ڈھڈوں نکلیاں مٹھیاں گلاں، دلو نکلے ہاسے

ہٹیوں گھن مرنڈے کھاہدے، کھاہدے کھنڈ مکھانے

ہک بوجھے وچ گڑ چا پایا، ہک بوجھے وچ دانے

نہ کوئی رنگ برنگیاں پڑیاں، نہ شاپر، نہ ڈبے

بھٹھیوں ونج بھنائے دانے، جھولی پا کے چبے

کھوہ دھرکنے، کھتی پائے، رل مل کھیڈی گنجی

کچے ویہڑے مٹی چ کھیڈے، ستے واہنی منجی

نظم ’’کیوں‘‘:

نہ میں لمی کوڈی کھیڈی، نہ کھیڈا بڑ بٹا

نہ میں اِٹی ڈَنا کھیڈا، تے نہ چاڑی وَٹا

وت کیوں لوک ونگارنے رہنن

ودھ ودھ اڈے مارنے رہنن

ٹلے مار پدانے رہنن

ڈاہڈے چاڑیاں کھانے رہنن

کلو شبکا، پنج گِیٹ، چھپن چھوت، کوکلے؛ حرفوں حرف انتخاب نیں، آپ ای پڑھ لینا۔ اگے کچھ نظماں مٹھا میوہ، ہٹی، ڈوہنگیاں سوچاں، اندرے نا چور، بیر نہ ڈھٹھے، دھیاں نی ما، جینا سکھو، سانجھ، پھلاہی، گھانی؛ ساڈی ثقافت دیاں بولدیاں ہوئیاں اوہ تصویراں نیں جنہاں دے وچ اندر دیاں پیڑاں دی چبھک وی اے، سدھراں دے ٹھنڈے ساہ وی، تے ٹٹدیاں بھجدیاں قدراں دا سیک وی اے۔ ایہ نظماں محسوس کرن والیاں نیں، ایہناں تے گل کرنا شاید ایہناں دی تاثیر نہ گھٹا دیوے۔ صرف ایہناں نظماں وچ ای نہیں، ساری کتاب وچ مشتاق عاجز ہوراں دی معاملہ بندی، مضمون نگاری تے مضمون آفرینی دا جادو سر چڑھ کے بول رہیا اے۔

جیویں میں پہلوں عرض کیتا اے، پھر کہاں گا: مشتاق عاجز ہوری رہتل تے ثقافت دے نال نال زبان دی لوک رِیت نال وی پوری طرح جڑے ہوئے نیں۔ لوک کلاسیکی روایت دے وچ گلاں پرانیاں تے نویاں ایس طرح رلا ملا کے کر جاندے نیں، قاری ویکھدا رہ جاندا اے، کچھ بول کہہ نہیں سکدا۔ ع: ہو گئی محفل ساری چپ!

گڈی آئی، لیناں لیناں

بہوں مان کرینیاں، بھیناں

کدے نہ نکھڑن، شالا، بھین بھرا ماہیا

اَڈ اَڈ جھولیاں، بھیناں منگن دعا ماہیا

تینڈے گھر نی سین سوانی

اس کھڑے وئے باغ نی رانی

پوتے پوتریاں، دادی نے پھل ماہیا

لاڈ مراداں نا، نونہاں پایا مل ماہیا

سوہنی پئی نبھنی، رب چاہڑی آ رنگ ماہیا

نال حیاتی، بڈھی بڈھے نا سنگ ماہیا

ایہ بڈھی بڈھے نا سنگ ایڈی وڈی نعمت اے، جس دا جناں وی شکرانہ ادا کیتا جاوے، ہو نہیں سکدا۔ جیہدے سر وری اوہ جانے؛ سجناں نے میری نظم ’’ذرا سی بات‘‘ پڑھی ہووے گی۔ ایس توں وَدھ کچھ کہنا میرے لئی ڈاہڈا اوکھا اے۔ دل تے پتھر کیہ رکھیا جاوے، ایہ تاں جیویں آپ ای پتھر ہون لگ پیندا اے۔

صوتی تکرار دے سوہنے سلکھنے نمونے پوری کتاب وچ تھاں تھاں لبھدے نیں۔ اک ہور ونْگی:

اُڈدیاں گڈیاں نوں پیچے جدوں پیندے نیں

ڈکو ڈولے کھاندیاں نوں منڈے لٹ لینڈے نیں

ٹٹ جاندی ڈور جدوں اُڈدی پتنگ دی

گوری چٹی وینی وچ ونگ سوہے رنگ دی

ونگاں توں یاد آیا، مشتاق عاجز ہوراں نے ایس ناں دا اک پنجابی رسالہ اٹک توں جاری کرنا سی۔ حالے تیکر اڈیکی جا رہیا آں۔ پتہ نہیں، یا تے ثقلین ہوری رُجھ گئے نیں، یا پھر شاہ جی نوں ویہل نہیں مِلدا۔ بہر حال میں اڈیکی جا رہیا آں۔ حیاتی دے پندھ وچ اڈیک دی اپنی اک رسان ہوندی اے، ایس توں انکار نہیں کیتا جا سکدا۔ مشتاق عاجز ہوراں حیاتی دا لما پینڈا مہکدی مٹی نال ایس طرح جڑ کے کھچیا اے پئی ایہ مہک اونہاں دے حرفاں، لفظاں، اکھراں، شبداں وچ رچ وس گئی اے۔ جیون کھیڈ دے ایہ کالے کوکلے بابے ہوراں دی اک وڈی ہوشیاری دا وی پتہ دیندے نیں۔ رب سائیں ایہناں نوں ہور حیاتی دیوے تے ایہ ساڈے لئی چیچو چیچ گنڈیریاں تے کالے کوکلے بناندے رہن تے اسیں کھیڈ کھیڈ وچ لبھدے رہئے۔ 

میری ساری گل بات مشتاق عاجزؔ ہوراں دی اک غزل دا مقطع؛ ایہدے وچ لفظ عاجز دی بندش! کیا کہنے:

ساہے نا سیت وساہ نہیں عاجزؔ 

کئیں نی آکڑ، کیہ وڈیائیاں

۔۔۔۔۔

محمد یعقوب آسیؔ بدھ ۱۵؍ فروری ۲۰۱۷ء

بات بھلائی کی

بات بھلائی کی

ابوجبل (پہاڑ کا باپ) کی کنیت اس پر بہر لحاظ صادق آتی تھی اور اس نے تب اختیار کی تھی جو وہ باپ کے مرنے پر قبیلے کا سردار بنا تھا۔ اس کے باپ کا ادھیڑ عمر خادم ابوالخیر اس کا موروثی خادم بنا۔ اس کی عادت تھی، کوئی بھی بات ہو جاتی تو کہتا: "اس میں بھی بھلائی ہے"۔ ابو جبل ہر ہفتے کی شام اپنی بستی سے دور نکل جاتا اور عام طور پر اگلے دن واپس آتا۔ ابوالخیر اس کے ساتھ ہوتا۔

وہ بھی ہفتے کا دن تھا۔ ابوجبل پھل کاٹتے ہوئے اپنی انگلی کاٹ بیٹھا۔ خادم اپنی عادت کے مطابق بولا: "اس میں بھی بھلائی ہے"۔ ابوجبل کو اس بات پر بہت غصہ آیا کہ میری انگلی کٹنے میں کون سی بھلائی ہے۔ اس نے خادم کو ہاتھ پاؤں باندھ کر ایک کونے میں ڈآل دیا اور اس پر ایک نگران مقرر کر دیا۔ ابوالخیر نے کہا: "اس میں بھی بھلائی ہے"۔ ابوجبل نے ایک متکبرانہ قہقہہ لگایا اور خاموش ہو رہا۔

شام ہوئی، ابوالخیر جو صحرائی راستوں کا شناسا تھا، وہ تو بندھا پڑا تھا۔ ابوجبل نے گھوڑا نکالا اور تنہا نکل کھڑا ہوا۔ رات دودھیا چاندنی میں نہائی ہوئی تھی۔ اسی میں مگن، وہ راستے سے بھٹک گیا۔ اسے خبر ہی تب ہوئی جب وہ دس بارہ گھڑسواروں کے نرغے میں آ چکا تھا۔ اس نے لڑنا بے کار جانا اور خود کو گھڑسواروں کے حوالے کر دیا۔ وہ اسے خاصا دور ایک خیمہ بستی میں لے گئے اور اسے رسیوں میں جکڑ کر سردار کے سامنے پیش کر دیا۔ یہ کوئی صحرا نورد قبیلہ تھا، ان کی رسم تھی کہ پورے چاند کی رات اگر ہفتے اور اتوار کے بیچ پڑتی تو وہ کسی اجنبی کو پکڑ لاتے اور اس کی گردن کے خون سے اپنے دیوتا کی مورتی کو تر کرتے۔ ابو جبل پر ایک نگران مقرر کر دیا گیا۔ وہ انتہائی مایوسی کے عالم میں چاند کو گھورنے لگا۔ 

اسے ابوالخیر کا خیال آیا، کہ وہ یہاں قید میں بھی ہوتا تو کہتا: اس میں بھی بھلائی ہے۔ احمق کہیں کا۔ ایک شخص نگران کے پاس آیا تو نگران نے کہا: اس کی ایک انگلی تازہ کٹی ہوئی ہے۔ لگتا ہے آج کل میں کٹی ہے۔ آنے والا تیزی واپس پلٹ گیا۔ تھوڑی دیر بعد ابوجبل کو چھوڑا جا چکا تھا۔ وہ لوگ کسی زخمی یا جسمانی نقص والے شخص کو اپنے دیوتا کی بھینٹ نہیں چڑھاتے تھے۔

ابوجبل وہاں سے بھاگ کھڑا ہوا اور رات پر ادھر ادھر بھٹکتا ہوا دن چڑھے اپنی بستی میں لوٹ آیا۔ کچھ ہی دیر میں سردار کی گرفتاری اور رہائی کی بات بستی کا ہر فرد جان چکا تھا۔ سردار نے ابوالخیر سے کہا: چلو، مان لیا کہ میری انگلی کٹنے میں میری بھلائی تھی، مگر تمہارے یہاں بندھے ہونے میں کس کی بھلائی ہوئی۔ خادم نے جواب دیا: میری۔ میں یہاں نہ پڑا ہوتا تو تمہارے ساتھ ہوتا، تمہاری انگلی کٹی ہوئی ہے، وہ لوگ مجھے بھینٹ چڑھا دیتے۔ ابوجبل زچ ہو کر اپنے خادم کو گھورنے لگا۔ خادم بولا: "اس میں بھی بھلائی ہے"۔ ابوجبل کو ہنسی آ گئی اور اس نے خادم کی بندشیں کھولنے کا حکم دے دیا۔ 

ع: اس میں بھی کوئی بات بھلائی کی ہے مضمر

۔ (عربی سے ماخوذ) ۔

میرا پہلا شعر

میرا پہلا شعر

یہ بات ہے 1984ء کی۔ ستمبر یا اکتوبر کے دن تھے، ٹھیک ٹھیک تاریخ ریکارڈ میں بھی نہیں ملی۔ اتنا یاد ہے کہ وہ بُدھ کا دِن تھا، حلقہ تخلیقِ ادب ٹیکسلا کی طرف سے بلاوا آیا تھا۔ یہ کسی بھی باضابطہ ادبی تنظیم کے باضابطہ اجلاس میں میری اولین شرکت تھی۔ شعری نشستوں میں شاعرانہ مزاج سے شناسائی کی ضرورت زیادہ ہوا کرتی ہے، جس کا مجھے کوئی اندازہ نہیں تھا۔ سو، میں بتائے ہوئے وقت کے عین مطابق مقامِ اجلاس پر (ایچ ایم سی بوائز سکول) پہنچ گیا۔ تب اِس کا نام ایچ ایف ایف سکول ہوا کرتا تھا۔ ڈیوٹی پر موجود چوکیدار نے بتایا کہ اجلاس تو آج ہونا ہے مگر وہ لوگ دیر میں آئیں گے۔ گھر واپس چلا جاتا تو شاید چلا ہی جاتا، میں نے وہیں ارد گرد وقت گزارنے کا فیصلہ کر لیا۔ ایچ ایم سی اب بھی ایک چھوٹی جگہ ہے، تب اور بھی چھوٹی ہوتی تھی۔ ایک چائے خانے پر آپ کتنی دیر بیٹھ سکتے ہیں؟ یہی کوئی آدھا گھنٹہ؟ سکول کے بالکل سامنے ایک کھلا میدان تھا (بعد میں وہاں بنگلے بن گئے)۔ لوکل الیکشنز ہونے والے تھے۔ وہاں میدان میں ایک ٹینٹ لگا تھا، میں ادھر کو نکل گیا۔ مختصر سا اسٹیج بنا تھا، سامنے کوئی ایک سو کرسیاں رہی ہوں گی، جن میں آدھی خالی تھیں، ایک صاحب تقریر کر رہے تھے۔ کچھ دیر وہاں بیٹھا رہا، پھر اُکتا کر مارکیٹ کی طرف نکل گیا۔ چائے پی، سکول پہنچا تو مجھے وہاں اختر شادؔ نظر آ گئے؛ 1979ء میں ان سے غمِ نان جویں کے سلسلے میں ملاقات ہوئی تھی، کسی اور کو میں جانتا بھی نہیں تھا۔ مجھے اُس دن پتہ چلا کہ حضرت شعر بھی فرماتے ہیں۔ ایک ہم دمِ دیرینہ کا مل جانا بھی کیا کم تھا!

شعرائے کرام ایک ایک کرکے آتے گئے، اور ادھر ادھر کی باتیں ہوتی رہیں، احباب سے تعارف ہوا۔ سات آٹھ لوگ جمع ہو گئے تو اجلاس کے آغاز کا اعلان ہو گیا، اختر شادؔ نے نظامت سنبھالی۔ مجھے حیرت کا سخت جھٹکا لگا جب اجلاس کی صدارت کے لئے میرا نام لیا گیا۔ بہتیرا کہا کہ: صاحبو! میں تو ان محفلوں کے آداب سے بھی واقف نہیں ہوں، اور کبھی کسی ادبی اجلاس میں شرکت بھی نہیں کی۔ مجھے امتحان میں نہ ڈالئے!۔ مگر کسی نے ایک نہ سنی تو میں سکڑتا سمٹتا صدارت کی کرسی پر بیٹھ گیا۔ اختر شادؔ نے گزشتہ اجلاس کی روداد پڑھ کر سنائی، مختصر سی روداد تھی جس میں شعراء کا نمونہء کلام پیش کیا گیا تھا۔

اچھے خاصے منجھے ہوئے شعرائے کرام اپنا کلام سناتے گئے اور میں سناٹے میں آتا گیا کہ ’’آسی میاں! اپنے کلامِ خام میں سے جسے تم نے اپنی غالب کُش غزل سمجھ کر آج منتخب کر کے لائے ہو، وہ کم از کم غزل کہلانے کی مستحق نہیں! اور تم بیٹھے ہو کرسیء صدارت پر۔ آج پہلے ہی دن ایسے پرزے اڑیں گے کہ پھر دکھائی نہیں دو گے‘‘۔ مگر وہاں سے مفر کوئی نہیں تھا۔ سو بیٹھا رہا، شعر سنتا رہا اور سوچتا رہا کہ اپنی اس کاوشِ خام کا کیا کروں۔ تب تک حلقے کے صدر مقبول کاوشؔ کی باری آ گئی تھی اور ان کے بعد میری پیشی تھی وہ بھی اتنے سارے ججوں کے سامنے! کاوشؔ صاحب پڑھ چکے۔ ناظمِ اجلاس نے مجھ سے ’’درخواست‘‘ کی کہ میں اپنے کلام سے ’’نوازوں‘‘!

کسی بھی ادبی تنظیم میں میرا پہلا اجلاس مجھے بہت بری طرح یہ احساس دلا گیا کہ میرے ہاتھ میں جو کچھ ہے وہ اوزان کی شرط بھی پوری کر جائے تو بڑی بات ہے، مضمون، غزل، اسلوب، لفظیات، صنعتیں وغیرہ تو سب بعد کی باتیں ہیں۔ ابھی تو گلے پڑا ڈھول بجانا ہے۔ میں نے اپنے آپ کو ’’سنبھالا‘‘ دینے کے لئے مختصر سی گفتگو سے آغاز کرنے کا سوچا۔ کہنا چاہتا تھا کہ میں ’’نوآموز‘‘ ہوں مگر منہ سے ’’نو آمیز‘‘ نکلا۔ بہر کیف بات کسی طور سنبھل ہی گئی۔ اختر شادؔ کا موجود ہونا بھی میرے لئے ڈھارس کا سبب ٹھہرا۔

میرے پاس جو ’’غزل‘‘ تھی، میری باری آتے تک وہ غزل نہیں رہی تھی۔ میں نے اُس پر ایک عنوان دے دیا تھا ’’ابنِ آدم‘‘ اور نظم کے طور پر پیش کی تھی، ہر چند کہ اس میں اوزان کے مسائل تھے جن کا ادراک مجھے اُس نشست سے پہلے کبھی نہیں ہوا تھا۔ وہ ٹینٹ میں تقریر کرتے ہوئے صاحب البتہ میرے کام آ گئے تھے۔ ان کی جتنی گفتگو میں نے سنی، اس کے ردِ عمل میں ایک شعر موزوں ہو گیا تھا، جسے میں نے چائے پینے کے دوران اپنی نوٹ بُک میں لکھ لیا تھا۔ یہ شعر اُس مختصر سی جلسہ گاہ میں گزرے کچھ دقیقوں کا ردِ عمل ہے، یہ میرے ادبی سفر کا پہلا باضابطہ شعر ہے اور ابھی تک فرد ہے، کہ اس زمین میں کوئی دوسرا شعر مجھ سے نہیں ہو سکا۔

 میرا لہو مجھی کو بیچا، مجھ سے دام بٹور لئے

 واہ رے لاشوں کے بیوپاری، مجھ کو بیچا میرے ہاتھ

محمد یعقوب آسیؔ جمعہ 28؍ اکتوبر 2016ء

پریشانم، چہ ویرانم

پریشانم، چہ ویرانم

جی، میں بات کر رہا تھا، مسلم معاشروں میں زمانہ جاہلیت کے نظریات کا نفوذ۔ یہاں ایک بات واضح طور پر سمجھ لینی چاہئے کہ فی زمانہ دنیا کے مختلف خطوں میں مسلم معاشروں کے اندر جو کچھ عملاً ہو رہا ہے، وہ سارا کچھ اسلامی اصولوں سے منطبق نہیں ہے، یہ ہمارا المیہ ہے۔ اور مزید بدقسمتی یہ ہے کہ جو کچھ ہم کر رہے ہیں اس کو غلط تسلیم کرنے پر تیار نہیں بلکہ عذر گناہ کے مرتکب بھی ہو رہے ہیں۔دنیا میں اسلامی نظام خلافت کہیں رائج نہیں۔ سود کو حلال سے آگے لازمی کی حیثیت دی جا رہی ہے۔ جہاد کے تصور کو تنقیص کا نشانہ بنایا جا رہا ہے۔ خواتین کے حقوق کے نام پر ان کو شمع محفل بنایا جا رہا ہے۔ مخلوط تعلیم عین عنفوان شباب تک چلتی ہے جہاں ۔۔۔ اس سے آگے کیا کہوں؟ نماز اور رقص دونوں عبادت سمجھ لئے گئے ہیں۔ موسیقی کو روح کی غذا کہا جا رہا ہے اور خاکم بہ دہن، کچھ لوگ اس کو اللہ کی کتاب پر ترجیح دینے والے بھی ہیں۔

نماز، روزہ، زکوۃ کا کہیں کھلم کھلا اور کہیں گھما پھرا کر انکار کیا جا رہا ہے۔ جہیز کو وراثت کے اسلامی قانون پر فوقیت دی جا رہی ہے۔ قرآن شریف کی زبان کو سیکھنا تضییع اوقات سمجھا جاتا ہے۔ یعنی ہمیں کچھ سیکھنے کی ضرورت ہی نہیں۔ ایک بندہ مال کمانے کے لئے پیچ در پیچ علوم کے علاوہ تین چار پانچ زبانیں سیکھ لیتا ہے مگر قران اور حدیث کی تفہیم کے لئے عربی سیکھنا کارِ بے کار سمجھتا ہے۔ تفرقہ، فرقہ واریت، شیعہ سنی وہابی دیوبندی بریلوی تبلغی وغیرہ وغیرہ میں ہر ایک کو کلیتاً درست تسلیم کرتے ہوئے اتحاد بین المسلمین کا نیا فلسفہ دیا جا رہا ہے۔ اگر یہ سارے درست ہیں تو ان کے عقائد اور افکار میں جتنے فاصلے ہیں وہ بھی درست؟ تو پھر اللہ اور اس کا رسول کہاں رہ گئے۔

اور اس پر ستم ظریفی یہ ہے کہ جو کچھ عملاً ہو رہا ہے اسے اسلام کے کھاتے میں ڈالا جا رہا ہے۔ اسلام کا نام لینے والے ہم نام نہاد مسلمان یا تو اپنے سوا سب کو بیک جنبش زبان کافر قرار دے دیتے ہیں یا یہ کہہ کر جان چھڑا لیتے ہیں کہ یار چھوڑو جو کوئی جس راستے پر ہے سب ٹھیک ہے۔ یعنی حق نا حق برابر؟ ظلم اور کس چیز کو کہا جا سکتا ہے؟ بلکہ اب تو اتحاد بین المذاہب کی پرشور تبلیغ کی جا رہی ہے۔ یعنی اللہ اور رسول کو تسلیم کرنے والا اور اللہ اور رسول کا انکار کرنے والا دوست ہو گا۔ چہ عجب؟ شیطان کی امت اور محمد الرسول اللہ کی امت میں دوستی، کیا تماشا ہے!!!؟ ۔

ترک دنیا کا تصور بھی ایک ایسا ہی شوشہ ہے۔ ارسطو، افلاطون کا زمانہ تو حضرت عیسی علیہ السلام سے بھی پہلے کا ہے، سو، ان کے افکار انسانی اختراع ہی کہلائیں گے کہ اس دور میں انسان من حیث المجموع اللہ سے کٹ چکا  تھا اور سوفسطائی انداز فکر معاشرے میں فساد برپا کئے ہوئے تھا۔ آج ہم اگر ان لوگوں کی فکری راہنمائی کو تسلیم کرتے ہیں تو قصور وار نہ قرآن ہے نہ صاحب قرآن۔ اسلام نے تو رُہبانیت کا انکار کیا ہے، کوئی شخص خواہ وہ جتنا بڑا عالم ہو، اگر وہ رہبانیت کی کوئی صورت اپنا لے تو اس کا مطلب یہ ہرگز نہیں کہ رہبانیت جائز ہو گئی۔ اگر ترک دنیا، قوالی، ناچ، شراب، عشق بازی، چلتے دریا میں کھڑے ہو کر چلے کاٹنا؛ یہی سب کچھ حقیقی اسلام ہے تو پھر نبی اور نبی کے صحابی تو ہمارے بابوں ملنگوں فقیروں پیروں سے بہت پیچھے رہ گئے؟ اللہ معاف کرے!۔

مسلمان ہونے کے لئے صوفی، سادھو، سنت، جوگی ہونا ضروری نہیں بلکہ یہ تو خطرے والی بات ہے۔ اللہ کی شان میں گستاخی، بابا جی کو جائز بلکہ ان کے وقار میں اضافہ؟؟ اللہ رحم کرے۔ اللہ کی شان میں گستاخی جدید شاعری کا خاصہ؟ خدا ایسی زبانوں اور ایسے اقلام پر رعشہ طاری نہیں کرتا تو اس لئے کہ اس نے مہلت کا قانون دے دیا ہے۔ رہی مسلمان کی اس دنیا میں زبوں حالی کی وجوہات اور کفار کی بظاہر پر تعیش زندگی، تو اس پر قرآن اور حدیث میں سب کچھ کھول کر بیان کر دیا گیا ہے، مگر اس کا کیا کیجئے کہ دانشِ افرنگ کے پروردہ اذہان اس کو ایک جھوٹے وعدہ حور کی صورت بنا کر پیش کر دیتے ہیں، اور سمجھتے ہیں کہ بات کرنے والا اور بات سننے والا دونوں حیات بعد الموت پر حقیقی  ایمان سے محروم ہیں۔

سچ اور جھوٹ کا ملغوبہ سچ نہیں کہلا سکتا۔ اگر کسی نے سچ میں ایک فیصد جھوٹ ملا دیا تو بھی وہ سچ کے درجے سے گر گیا، اور اگر کسی نے ۹۹ فیصد جھوٹ ملا دیا تو بھی حاصل جھوٹ ہی ہوا۔ میں جی میں آدھا مسلمان ہوں، وہ جی وہ مجھ سے بھی آدھا مسلمان ہے جی اور آپ تو جی آپ مجھ سے اچھے ہیں آپ اسی فیصد مسلمان ہیں جی ۔ استغفراللہ !!!۔ مسلمان وہ ہے جو سو فیصد مسلمان ہے، ورنہ وہ خود کو اور لوگوں کو تو دھوکا دے سکتا ہے، اللہ کو دھوکا نہیں دے سکتا۔

لوگ دھڑلے سے قران شریف کی آیات کی غلط املا لکھتے ہیں اور پھر اس کا جواز بھی بناتے پھرتے ہیں اور دعوے بھی کرتے ہیں کہ جی ہم دانشور ہیں۔ شراب کو جائز سمجھنے والے بھی مسلمان، زناء کو قانونی اور جائز بنانے والے بھی مسلمان، سود پر معیشت استوار کرنے والے بھی مسلمان، رشوت کو طاقتور بنانے والے بھی مسلمان، تو ایسوں کے فکری سربراہ بھی ویسے ہی ہوں گے؛ رقص کو نماز قرار دینے والے، سازینوں پر قرآن کی تلاوت کرنے والے، مساجد میں شور مچا کر لوگوں کی مت مارنے والے، تشریح اور تفسیر میں ڈنڈی بلکہ ڈنڈا مارنے والے۔

نظریہء ضرورت اور دور حاضر کا تقاضا قرار دے کر اسلام کے احکام کو موقوف کرنے والے کسی ایسے اسلام پر ہی متفق ہو سکتے ہیں جو ترک دنیا میں ملتا ہے۔ اسلام کی حقیقی روح تو یہ ہے کہ دنیا آخرت کی کھیتی ہے۔ یہاں اسلام نافذ ہو گا تو وہاں اس کا پھل ملے گا۔ یہاں کوئی ملغوبہ چلتا رہے گا تو وہاں بھی ویسا کچھ ہی ملے گا۔

دیگر مذاہب کے لوگوں سے لین دین تجارتی معاہدے جنگی معاہدے تک تو درست مگر ان سے دوستی؟ نہیں ہر گز نہیں۔ ہاں آپ کہتے ہیں کہ جی اگر میں ان سے دوستی نہیں کرتا تو میری سلامتی کو خطرہ ہے۔ سلامتی کو خطرہ کیوں ہے؟ اس لئے کہ میں مسلمان کیوں کہلاتا ہوں؟ تو پھر دوستی نہ کرنا بلکہ دشمنی کرنا فرض عین ہے۔ ورنہ دوستی کے نام پر غلامی کر کے جو سلامتی حاصل ہو گی، وہ تذلیل کے سوا کچھ نہیں اور سلامتی کب تک، کہاں تک؟ کیا یہ سلامتی واقعی سلامتی ہے؟

پریشانی تو کجا، اب تو اس پر حیرت بھی نہیں ہوتی۔ فکر و احساس پر ویرانی چھا جائے تو اس کا حاصل یہی کچھ ہو گا۔ پریشانم نہ حیرانم؛ چہ ویرانم!۔

فقط: محمد یعقوب آسیؔ           ہفتہ: 8۔ اکتوبر 2016ء۔

ہم یہ کچھ تو کر ہی سکتے ہیں

قومی سطح پر اردو کے مؤثر نفاذ میں ہم کیا کچھ کر سکتے ہیں؟ یہ سوال ہے۔
اس کے جواب میں عرض کیا ہے کہ ۔۔۔۔۔۔۔۔
ہم یہ کچھ تو کر ہی سکتے ہیں ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔

۔1۔ ماضی کو کریدنے اور اُس زمانے کی ذمہ داریاں نبھانے نہ نبھانے وغیرہ کا سلسلہ ترک کر دیں۔

۔2۔ اپنے اپنے ماحول میں اپنی اپنی استعداد کے مطابق درست اور شائستہ اردو کو رواج دیں۔ مادری زبان کی نفی مقصود نہیں۔

۔3۔ اس وقت مختلف املاء کمیٹیوں کی جو سفارشات منظر پر موجود ہیں ان کا اپنی استعداد کے مطابق جائزہ لیں اور ان میں بہتری تجویز کرتے رہیں۔

۔4۔ اصطلاحات سازی اور دیگر زبانوں میں رائج اصطلاحات کو اردو میں ڈھالیں۔ ڈھالنا اور ترجمہ کرنا دو مختلف عمل ہیں۔

۔5۔ کوئی فرد یا ادارہ (سرکاری ہو تو بہتر ہے) ایک آدھ ایسی ویب سائٹ بنائے (اور چلائے بھی) جہاں احباب اپنی تجاویز اور مشورے پیش کر سکیں۔

۔6۔ عمومی ذریعہ تعلیم اردو ہو۔ چھوٹی سطح سے مقامی زبان میں پڑھایا جائے۔ تیسری چوتھی جماعت سے اردو کا تعارف ہو اور چھٹی جماعت سے ذریعہ تعلیم ہی اردو ہو۔ ہائی سکول میں دیگر زبانیں جن کا ہماری معاشرت سے تعلق ہے (عربی، فارسی) اور انگریزی (بین الاقوامی) بطور مضمون پڑھائی جائیں۔ کالج کی سطح پر انگریزی اور اردو متوازی چلائی جائیں۔ یونیورسٹی میں چونکہ میدانِ مطالعہ کی تخصیص ہو جاتی ہے، لہٰذا ذریعہ تعلیم سکالر کی ضرورت کے مطابق ہوں۔ تاہم اردو ادب اور اطلاقی اردو کو قائم رکھا جائے۔ نصاب کا تعین کرنے والے اداروں کو واضح ہدایات دی جائیں جن میں قومی مقاصد کا بہت واضح تعین بھی ہو جائے۔

۔7۔ مقامی اور مادری زبانوں کی اردو کے خلاف محاذ آرائی کا ماحول ختم کیا جائے۔ ان زبانوں کے اسماء و افعال کو اردو میں شامل کرنے کی حوصلہ افزائی کی جائے۔ فطری حد بندی مزاج کے اشتراک سے از خود طے پا جائے گی۔ اس میں کوئی قدغن لگانے کی نہ ضرورت ہے نہ فائدہ۔

۔8۔ سرکاری اداروں اور دفاتر کی زبان اردو ہو، بین الاقوامی سطح کے ادارے ملک کے اندر اردو چلائیں اور ملک کے باہر اپنی ضروریات کے مطابق جیسے بھی چل سکے۔ اسلام اور پاکستان ۔ ان دونوں کا احترام بہر طور ہر سطح پر ملحوظ رہے۔

۔9۔ مقتدرہ قومی زبان اور اکادمی ادبیات میں اردو کی ترویج کے حوالے سے خصوصی پیش رفت کا اہتمام کیا جائے۔ تاکہ محض قابل ہی نہیں بلکہ قابل اور مخلص لوگ اپنا کردار مؤثر طور پر ادا کر سکیں۔

۔10۔ اردو کی ترویج پر بہت سارا کام جو پہلے ہو چکا ہے اس سب کو یک جا کیا جائے اور اس کی عام قاری تک رسائی آسان کی جائے۔ کتابوں کی اشاعت کو ممکنہ حد تک سستا کیا جائے کہ زیادہ تر کتابیں عام قاری کی رسائی آسان ہو سکے۔ سادہ اور سستے ایڈیشن کا رواج ایک بار چلا تھا، اسی نہج کو پھر سے زندہ کیا جا سکتا ہے۔

۔11۔ گھروں میں بولی جانے والی زبان کو انگریزی کی غیرضروری ترجیح کی حوصلہ شکنی کی جائے۔ اپنی اپنی مادری اور علاقائی زبانوں کے ساتھ اردو کو رواج دیا جائے۔

۔12۔ سب سے پہلی اور بنیادی ضرورت خلوص کی ہے۔ تخلیقی صلاحیتوں کو بھی اس کے ہم رکاب کرنا بھی بہت ضروری ہے۔ اللہ کریم ہم سب کا حامی و ناصر ہو۔

فقط ۔۔ محمد یعقوب آسی (ٹیکسلا) پاکستان ۔ جمعرات 6 اکتوبر 2016ء۔
 

کمہار بیتی

کمہار بیتی

’’آہا! تو استاد چٹکی بھی رونق افروز ہیں!‘‘ لالہ مصری خان نے ہماری نشست گاہ میں داخل ہوتے ہی نعرہ بلند کیا۔ ’’یہ تو اور بھی اچھی بات ہے، مگر تمہارے لئے نہیں!‘‘ اب کے اُن کا روئے سخن ہماری طرف تھا۔ہماری کیفیت اگر بری نہیں تھی تو کچھ ایسی اچھی بھی نہ تھی۔ لالہ اپنی بات کہہ کر صوفے پر ڈھیر ہو چکے تھے۔ ہم نے نگاہوں میں ڈھیر سارے سوالیہ نشان بھر کر اُن کے رُخِ وَردَہ کا جائزہ لیا۔ لگا کہ مزاجِ گرامی سے الف حسبِ معمول غائب ہے اور گرمی باقی ہے۔ ہم انہیں مخاطب کرنے بلکہ ان کے بے رحم تبصرے کا جواب دینے کے لئے الفاظ جمع کر رہے تھے کہ استاد بول پڑے: ’’ہوا کیا ہے مصری خان؟ کیوں لال بھبوکا ہو رہے ہو؟‘‘ استاد کا لہجہ اور الفاظ کی چبھن دونوں ہم آہنگ ہو گئے تھے۔

ہم عتابِ مزید سے بچ جانے کی مسرت بھی پوری طرح حاصل نہیں کر پائے تھے کہ لالہ مصری خان کی دھاڑ سنائی دی: ’’پتہ نہیں آج کل بے وزنے مصحفی اتنے وافر کیوں ہیں! وہ پڑھنے کی چیز تھی ہی نہیں اور جنابِ غالبِ دوراں فرما رہے ہیں کہ یہ غزل ہے‘‘۔ ہماری کچھ ہمت بندھی کہ وقتی طور پر ہم محفوظ ہیں۔ عرض کیا: ’’ہم کیا عرض کریں لالہ؟ ہمیں کیا معلوم کہ آپ کیا پڑھ بیٹھے ہیں‘‘۔ کہنا تو ہم یہ بھی چاہ رہے تھے کہ آپ کا پڑھنے سے تعلق کب سے قائم ہو گیا؛ مگر ہمیں یہ کہنے کا موقع ہی نہیں دیا گیا۔ لالہ گرجے: ’’دم لو، دم لو! بتاتا ہوں‘‘ اور پھر لالہ نے جو واردات سنائی اور جن الفاظ میں سنائی ان کو ضبطِ تحریر میں لانا اپنے بس میں نہیں، خلاصہ پیش کئے دیتے ہیں۔

ہوا غالباً یہ تھا کہ کسی نو آموز نے اپنی کوئی چیز لالہ مصری خان کو ٹیگ کر دی اور عنوان دیا: ’’میری تازہ غزل‘‘۔ خان لالہ پہلے تو اُس کی بحر کی تلاش میں بحرِ منجمد شمالی سے جنوبی تک کی برف توڑتے رہے، مگر بحر ناپید! پھر وہ قوافی کی طرف متوجہ ہوئے، وہاں بھی مایوسی ہوئی تو مضامین میں جھانکا؛ ادھر بھی انہیں ویرانہ ملا بلکہ ان کے الفاظ میں ’’ایسے بارہ سالہ لڑکے کا عشق، جو عہدِ شیراز میں ہوتا  تو خود معشوق کے رتبے پر فائز ہوتا‘‘۔

لالہ کہہ رہے تھے: ’’ہوا ہی کچھ ایسی چل پڑی ہے۔ جس شعبے میں جو بھی نیا آتا ہے خود کو تیس نہیں ساٹھ مار خان سمجھتا ہے۔ اور اردو غزل؟ اس بے چاری کی تو وہ بے حرمتی ہوتی ہے کہ .... (لالہ کے ناقابلِ اشاعت فرمودات محذوف) .... وہ جسے نہ زبان و بیان کا پتہ ہوتا ہے نہ علامت کا نہ رعایت کا نہ بحور و قوافی کا وہ اپنے دودھ کے دانت اس بے چاری صنف پر تیز کرتا ہے۔ جب اسے یہ زَعم ہو جائے کہ  غزل میں ولی سے آگے نہیں تو پیچھے بھی نہیں، تو دیگر اصناف شعر کو کچھ ایسے تختۂ مشق بناتا ہے کہ اُن کی مُشکیں کس کے رکھ دیتا ہے۔ جب بڈھا ہونے کو آتا ہے، مضامین اس کا ساتھ چھوڑ جاتے ہیں، قوت متخیلہ بانجھ ہو جاتی ہے، الفاظ پر رعشہ طاری ہو جاتا ہے تو اسے اپنے عہدِ معشوقی کی محبوبہ غزل پھر یاد آ جاتی ہے۔ ستر بہتر کا ہو کر یہ فیصلہ صادر کر دیتا ہے کہ غزل کا دور نہیں رہا، اور نثر لکھ کر اُسے نظم تسلیم کروانے کی تگ و دو میں لگ جاتا ہے‘‘۔

استاد چٹکی لالہ کی ہر بات پر یوں سر ہلاتے جاتے تھے کہ ہمیں ان کی گردن میں مہروں کا ہونا بھی مشکوک سا لگا۔ تاہم انہوں نے ہم پر نہایت مہربانی فرماتے ہوئے ہمیں زحمتِ سوال سے بچا لیا۔ کہنے لگے: ’’تو، اس میں بدرے کا کیا قصور؟ تم نے کیوں کہا کہ تمہارے لئے اچھی نہیں؟‘‘ لالہ مصری خان نے بلند بانگ قہقہہ لگایا، اور خاموش ہو گئے۔ ہم سے نہ رہا گیا: ’’استاد نے کچھ پوچھا ہے خان لالہ!‘‘ جواب ملا: ’’تم بھی خود کو غزل کا شاعر مانتے ہو۔ مانتے ہو نا؟‘‘ بڑا عجیب سوال تھا، ہم کیا عرض کرتے!۔

اللہ بھلا کرے استاد چٹکی کا، انہوں نے اگرچہ ہمیں  خَرکار قرار دے دیا تھا  تاہم اُن کا انداز اتنا ادبی  تھا کہ خان لالہ پھر سے قہقہہ لگا اٹھے۔ وہ الگ بات کہ  اس  قہقہہ ثانی کا اختتام کچھ کھینچو کھینچو جیسا تھا۔ استاد نے کہا تھا: ’’ڈِگا کھوتے توں، تے وَٹ کمہیار تے‘‘۔

*****

بدرِ احمر ۔۔۔ جمعہ 26؍ اگست 2016ء